xoves, 16 de setembro de 2010

'Dar feito'

Esta é unha perífrase exclusiva do galego, co verbo dar e un participio que fica inalterábel.

Significa conseguir / lograr facer algo.

Eis algúns exemplos:
  • Quixen ter unhas palabras con el mais non o dei visto.
  • Ando a procurar as tesoiras mais non as dou atopado.
  • Loitou e loitou co inglés até que o deu dominado.

Clíticos e pronomes

Na gramática tradicional, clíticos e pronomes son considerados o mesmo tipo de palabras. Na realidade, non é así. Nos idiomas románicos, convén distinguir entre clíticos e pronomes, dado que teñen trazos diferentes.

Fonoloxicamente, os clíticos son átonos, mentres os pronomes son tónicos.

Morfoloxicamente, os clíticos son monosílabos, mentres os pronomes poden ser polisílabos.

Sintacticamente, os clíticos fan referencia a funcións sintácticas, porén os pronomes son operadores sintácticos (véxase respecto disto Pleonasmo dos clíticos, onde se mostra como os clíticos aparecen pleonasticamente). Ademais, un clítico non pode ser o primeiro elemento dunha oración, mentres que o pronome si pode abrila.

Segundo as regras do pleonasmo, clíticos e pronomes poden aparecer xuntos:
  • A min non me dixeron nada.
  • A el vímolo onte pola rúa.

En galego, como en todas as linguas iberorrománicas, os clíticos son só de obxecto, mais noutras linguas románicas (francés, grupo galorrománico) hai tamén clíticos de suxeito, chamados funtores.

Os pronomes en galego teñen as seguintes formas:
                             
Notas:
* Son formas con flexión, vgr.: meu, miña, meus, miñas.
** Tu é usado ao menos na metade do territorio e é a forma común co portugués, considerada dialectal, mais correcta no galego padrón.
*** Úsanse tamén as formas con nós e con vós.

Cómpre citar a respecto do cadro anterior que as formas marcadas como [+ref], reflexivas, tenden a ser substituídas polas [-ref].
                                         
O cadro non inclúe as formas de cortesía que son tratadas noutra postaxe.

Pola súa banda, os clíticos presentan as seguintes formas:

Notas:
* Con alomorfos: o, lo, no || a, la, na.

Os clíticos son, na realidade, un tipo de morfemas verbais flotantes, isto é, a súa posición na oración vén dada por unha serie de regras (vid. colocación dos clíticos con infinitivo e coas formas finitas simples).

Como se aprecia, os clíticos marcan caso como ningún outro elemento en galego (eis o caso de te–che, que se pode ver noutra postaxe).

Alomorfos da 3P: 'o, a, os, as'

En galego, os clíticos da terceira persoa acusativo presentan diver-sas formas segundo o contexto en que se atopen.

Falamos daquela dun mesmo morfema que toma diferentes formas, o cal é coñecido co nome de alomorfo.

Obsérvense as formas que toma o nos seguintes exemplos:
  • O pan véndeo na praza.
  • O pan vendeuno na praza.
  • O pan véndelo na praza

As regras para o uso destes tres alomorfos son máis sinxelas do que parece:

1. Próclise:

– Úsase sempre a primeira forma: o, a, os, as. 
  • O pan xa o venderon todo

2. Énclise:

– Detrás de vogal e nasal: forma simple
  • Véndea
  • Cómpraas
  • Véxoos
  • Cómprano

– Detrás de ditongo: forma con nasal
  • Vendeuna
  • Comprounas

– Detrás de /-r/ ou /-s/, forma con lateral, mais os fonemas anteriores fican absorbidos, isto é:
  • Cantas o > cántalo
  • Entender o > enténdelo
Isto hase entender a través de formas arcaicas, algunha delas aínda conservadas no galego eonaviego, que representan estadios anteriores da lingua:
  • Entendes-lo (eon.) > enténdelo
  • Entender-lo > entendelo

mércores, 15 de setembro de 2010

O pleonasmo dos clíticos

Un dos trazos característicos non só do galego, mais de case todas as linguas románicas é a aparente redundancia dos clíticos na frase.
  
En cada lingua funciona dun xeito diferente, mais en virtualmente todas elas é normal o seu uso, como indicamos, aparentemente redundante.
  
Os clíticos fan referencia a un obxecto (directo ou indirecto), polo que en principio, substitúen o obxecto omitido:
A: Mercaches uns lentes novos?
B: Merqueinos.
  
Ora ben, aparece a aparente redundancia nestoutro exemplo (topicalización):
  • O Lois detivérono onte.
  
Na realidade, son casos non de redundancia, senón de pleonasmo, que trata tamén dunha repetición mais non desnecesaria.
  
Podemos distinguir entre os usos opcionais e obrigatorios en galego.

1. É opcional nas frases que manteñen o obxecto no seu posto normal. En tales circunstancias, o clítico acostuma non aparecer, embora sexa posíbel que cando se trate do dativo si se faga presente. Responde á estrutura seguinte:

 * O pro indica elemento omitido.

2.  É obrigatorio cando se dea unha topicalización. Daquela o clítico ten que aparecer:


O uso do galego varía respecto doutras linguas románicas, mais en xeral existe a tendencia ao pleonasmo en todas elas.


Um dos traços caraterísticos nom só do galego, mas de quase todas as línguas românicas é a aparente redundância dos clíticos na frase.
  
Em cada língua funciona dum jeito diferente, mas em virtualmente todas elas é normal o seu uso, como indicámos, aparentemente redundante.
  
Os clíticos fão referência a um objeto (direto ou indireto), polo que, em princípio, substituem o objeto omitido:
A: Mercache uns lentes novos?
B: Merquei-nos.
  
Ora bem, aparece a aparente redundância nestoutro exemplo (topicalizaçom):
  • O Lois detivérom-no ontem.
  
Na realidade, som casos nom de redundância, mas de pleonasmo, que trata também dunha repetiçom mas nom desnecessária.

Podemos distinguir entre os usos opcionais e obrigatórios en galego.

1. É opcional nas frases que mantêm o objeto no seu posto normal. Em tais circunstâncias, o clítico costuma nom aparecer, embora seja possível que quando se tratar do dativo sim se faga presente. Responde à estrutura seguinte:

 * O pro indica elemento omitido.

2.  É obrigatorio quando se der umha topicalizaçom. Daquela o clítico tem que aparecer:


O uso do galego varia respecto doutras línguas românicas, mas no geral existe a tendência ao pleonasmo em todas elas.