mércores, 6 de novembro de 2019

Estrutura informativa: Tema e rema

En calquera enunciado hai dous elementos coñecidos coma tema e rema.

O tema é aquilo se dá por sabido e que relaciona un enunciado co coñecemento previo que se poida ter, encanto o rema é a parte nova.

Daquela, a estrutura normal de calquera enunciado posúe unha dupla estrutura informativa (pragmática) e sintáctica:
  
T
R
S
V
O
Os nenos
crebaron
os vidros da xanela


Un procedemento para o obxecto (ou adxunto) non ser automaticamente o rema é a topicalización



Topicalización

A topicalización é un procedemento sintáctico-pragmático polo cal unha parte da cláusula (moi frecuentemente o obxecto, mais tamén o adxunto) é desprazada para o inicio da frase para que na estrutura Tema+Rema, para que o rema non sexa o obxecto.

Nunha estrutura normal en galego, o máis frecuente é a orde: S V O (suxeito, verbo e obxecto).

Nese caso, a estrutura informativa superposta á sintáctica é:

T
R
S
V
O

Porén, cando o rema non é O, é frecuente topicalizar para que o rema sexa S:

T
R
O
V
S

Á hora de topicalizar, hai un movemento do elemento topicalizado para o inicio da cláusula. 

Cando se trata dun O que é SD (sintagma determinante) é obrigatorio en galego (ben como en moitas outras linguas románicas) a presenza do clítico correspondente:
  • Os ovos compreinos < Comprei os ovos.
  • Os ovos, compráchelos? < Compraches os ovos?


luns, 4 de novembro de 2019

Acerca de 'responder' e 'contestar'

Outra influencia castelá sobre o galego é o uso indistinto dos verbos responder e contestar, que son tomados como sinónimos, cando na realidade non o son.

Responder é un verbo moi neutro, que significa, simplemente, fornecer información a unha pregunta formulada. De aí, o seu substantivo é resposta.
  • O concursante respondeu todas as preguntas sen hesitar
  • Pregunteille como estaba, mas non me respondeu.
Pola contra, contestar non é un verbo neutro, porque non se trata simplemente de dar resposta, implica oposición, a miúdo confrontación e até en ocasións unha má resposta, co fin de contrariar; por iso, ás veces está perto do significado de retrucar:
  • Os partidos da oposición contestaron as medidas do goberno
  • A min non me contestes, que sou teu pai


Acerca de 'adherir'

Por influencia do castelán, o verbo adherir é usado como *adherirse. Este verbo nunca é pronominal en galego, como tampouco o é na maioría das linguas románicas. Eis varios exemplos do seu uso:
  • Os cidadáns adheriron masivamente á proposta de renovación
  • Eu xa adherín á vosa causa vai tempo
  • A goma de mascar adheriu á sola do zapato e non hai xeito de a quitar


Contraccións de clíticos

Os clíticos contraen cando a forma de acusativo se encontra coa forma de dativo, de tal xeito que o dativo vén primeiro.

Eis a lista completa de contraccións dos clíticos:


o
a
os
as
me
mo
ma
mos
mas
te




che
cho
cha
chos
chas
se




lle
llo
lla
llos
llas
nos
nolo
nola
nolos
nolas
vos
volo
vola
vol (os
volas
lles
llelo
llela
llelos
llelas

Non hai contracción con te por se tratar dun clítico de acusativo, como o. Porén, si é a forma normal en portugués, visto que non se distingue entre te e che.
  • PT: Já to disse = GL Xa cho dixen
Tampouco hai contracción con se cando o reflexivo é dativo:
  • Xoana lavouse esta mañá (acusativo, cf. español: se lavó)
  • Xoana lavou a cara esta mañá (dativo, cf. español: se lavó la cara)
Obsérvese que hai diferenza entre lle e lles á hora de contraer (en portugués hai unha única forma baseada en lhe).
  • Os caramelos deillos ao teu irmán
  • Os caramelos déillelos aos teus irmáns.

sábado, 3 de setembro de 2016

Das preposicións 'tras' e 'após'

Esta preposición ten en galego un uso exclusivamente locativo, é dicir, só se emprega para se referir a algo que está atrás de.
  • Foi vivir tras a montaña
  • Por trás daqueles montes hai un lago
Por influencia do español, téndese a usar tras con valor temporal, o cal é totalmente incorrecto. No seu lugar hase usar após, que significa despois de. Obsérvese a equivalencia entre as formas castelás e as galegas nestes exemplos:

ES
GL
Tras un mes sin venir, apareció de repente
Após un mes sen vir, apareceu de repente
Se jubiló tras cuarenta años en el trabajo
Reformouse após corenta anos no traballo
Se arrepintió tras pensárselo dos veces
Arrependeuse após pensalo dúas veces



luns, 11 de xaneiro de 2016

Focalización

A focalización é un procedemento polo cal unha parte da oración é posta en destaque, de modo que responde na maioría dos casos á estrutura X e non Y. Neses casos, fálase dunha estrutura marcada (isto é, unha estrutura que non é a máis frecuente).

Obsérvese o seguinte exemplo
  • Non coñezo o Pedro
Se quixermos insistir no obxecto o Pedro, hai varios modos de topicalizalo:
  1. A través dunha elevación prosódica do elemento focalizado: Non coñezo o Pedro (↑)
  2. A través dun movemento á esquerda, semellante coa topicalización: O Pedro (↑) non coñezo.
  3. A través da clivaxe: Quen non coñezo é o Pedro
  4. Coa axuda de determinados adverbios que poñen en destaque: Non coñezo mesmo/ sequera/ nin o Pedro.




domingo, 10 de xaneiro de 2016

'Vós' e 'vosoutros/as'

Á diferenza do que acontece con nós~nosoutros, a distinción entre estas dúas formas pronominais non se refire aos conceptos de inclusivo e exclusivo, porque vosoutros non pode ser tomado como a suma de eu + vós, como si é nós.

A diferenza entre vós e vós limítase, xa que logo, a que vosoutros ten un valor máis enfático, semellante de vós mesmos, contrastivo:
  • Eu non sabía nada disto, mais si vosoutros

O VOLG di sobre isto:

Existe unha diferenza de significado entre vosoutros e vós. Mentres o primeiro delimita un grupo concreto, deixando fóra dese grupo todos os que non pertenzan a el, o segundo non marca esa fronteira



'Nós' e 'nosoutros/as'

Unha das diferenzas máis interesantes do galego é a distinción entre nós e nosoutros/as.

Nós ten un uso xeral, de referencia á primeira persoa do plural sen máis, que se acostuma dicir  de uso exclusivo.

Porén, para nosoutros/as o uso é moito máis restrito, pois refírsese a eu+tu. Por iso, fálase dun uso inclusivo.

O seguinte gráfico pode representar a diferenza:

nós
nosoutros/as

eu
tu
el
ela
(…)



eu
tu ~ vós


Por tanto, nós ten un uso xeral, válido para todos os casos, mentres nosoutros teno moito máis restritivo, porque de facto é tu e mais eu ou vós e mais eu.
  • Nós faremos a tradución (non inclúe forzosamente tu nin vós)
  • Nosoutros faremos a tradución (inclúe tu e/ou vós).



xoves, 7 de xaneiro de 2016

A clivaxe

A clivaxe é un procedemento para pór en destaque unha función dunha frase simple a través dun proceso en que a frase se torna composta coa axuda dunha estrutura de relativo e o verbo copulativo ser. Desta maneira, unha frase simple como:

(1)   A Maruxa comprou sardiñas no mercado

pode ser enfatizada grazas á clivaxe nos seus tres elementos principais: o suxeito, o obxecto e o adxunto (neste caso un locativo). Deste xeito, poderíamos clivar o suxeito así:

(2)   Foi/é a Maruxa que(n) comprou sardiñas no mercado
(3)   A Maruxa é/foi que(n) comprou sardiñas no mercado
(4)   Quen comprou sardiñas no mercado foi/é a Maruxa

Por outro lado, se o que queremos é clivar o obxecto:

(5)   Foron/son sardiñas o que a Maruxa comprou no mercado
(6)   Sardiñas é/foi o que a Maruxa comprou no mercado
(7)   O que a Maruxa comprou no mercado foron/son sardiñas

Finalmente, a clivaxe do adxunto sería:

(8)   Foi/é no mercado que/onde a Maruxa comprou o peixe.
(9)   No mercado foi/é onde/que a Maruxa comprou o peixe.
(10)    Onde a Maruxa comprou o peixe é/foi no mercado

Con todo, como se observou anteriormente, existe máis dun modo de clivar oracións, hai varios modelos, que son as que tentaremos desenvolver aquí. 

Se aplicarmos ao galego as normas portuguesas de clivaxe, cando este proceso afecta ao obxecto e ao adxunto (mais nunca ao suxeito, encontraríamos aínda dúas hipóteses):

(11)   A Maruxa comprou na feira é sardiñas (feita sobre 7.)
(12)     A Maruxa comprou o peixe é no mercado (feita sobre 10.)

Nestes dous últimos exemplos, o que se fixo foi omitir os relatores. Trátase de construcións comúns en portugués que non se escoitan no galego falado.

luns, 16 de novembro de 2015

Acerca de 'mudar' e 'cambiar'

Por influencia do español, úsase cambiar como verbo de significado xeral, cando na realidade se trata dun verbo cun significado restrito. No inicio, cambiar refírese só a operacións financeiras (cambio de moeda, por exemplo), tamén a mudar de cor. 
  • Boa tarde, podo aquí cambiar euros por dólares?
Polo contrario,  para o uso xeral, o verbo normal en galego é mudar
  • Xa mudou de idea outra vez
  • Mudáronme o posto para outra cidade
  • Andan a mudar os responsábeis polas obras públicas
  • Á miña rúa mudáronlle o nome


domingo, 15 de novembro de 2015

Acerca de 'onda'

Onda é unha preposición de lugar. Na entrada correspondente do VOLG dise:

 Expresa proximidade espacial.

Fun onda el e atopeino chorando. SINÓNIMOS xuntaxunto a 

Equivale tamén a ao carón de, cabo (de). Sendo unha preposición, vai seguida do caso oblicuo cando se usa seguida dun pronome:
  • Podes hospedarte onda min, se queres

Úsase, ademais, cun valor semellante ao do francés chez ou o italiano da para expresar o concepto de na casa de:
  • O Fernando anda onda o Loís 
  • Espero por ti onda o Carlos 






Acerca de 'onde'

Onde é un pronome multifuncional que fai sempre referencia a lugar.

Funciona quer como interrogador (pronome interrogativo), quer como relator (pronome relativo).

Cando funciona como interrogador indica localización e dirección, valendo igualmente para interrogativas directas e indirectas. 

Como interrogador úsase e respóndese con verbos como estar ou ficar. No segundo caso, respóndese con calquera verbo de movemento, como ir.

I. O onde de localización non vén precedido de preposicións:

  • Onde vives? 
  • Onde estás? 
  • Onde os viches?
  • Onde deixaron as caixas?

Neste uso, e só coa terceira persoa, pode ser usado u-lo

  • U-la caixa = Onde está caixa?
  • U-los nenos = Onde están os nenos?

II. O onde de movemento admite diversas preposicións, distinguíndose entre:

II.1. Lugar de chegada, en cuxo caso se pode usar onde só, ou ben para onde.
  • Onde vas? = Para onde vas?
  • Para onde tiraron?

É máis común o uso da preposición para que a. Se se utilizar, non se une a onde: a onde.

II.2. Lugar de orixe, coa preposición de.
  1. De onde chegaron estes?
  2. De onde disparan?
II.3. Outra preposición frecuente é por
  • Por onde te metiches?
  • Por onde chegan?

Como relator úsase como equivalente a en que, no cal

Pode ter, por tanto, un antecedente:
  • A casa en que/ onde nacín é moi antiga
  • A rúa en que/ onde celebran a feira está fechada ao tránsito

Ou carecer del, en cuxo caso non é susbtituíbel por en que/ no cal:

  • Onde a xente é máis feliz é no norte
  • Onde viven meus pais neva moitas veces

Con todo, non é infrecuente utilizar un antecedente que ten un valor máis sintáctico do que semántico, que acostuma ser alí:
  • Alí onde viven meus pais neva moitas veces


Acerca de 'u-lo'

U-lo é un interrogador cun uso moi restritivo.

Significa exactamente onde está o/a. Ten, por tanto, flexión:

SG    M  u-lo
         F   u-la
PL    M  u-los
         F   u-las

Non inclúe verbo e vai seguido por un sintagma determinante:
  1. u-lo libro?
  2. u-la camisa?
  3. u-los libros?
  4. u-las camisas?





luns, 31 de agosto de 2015

Acerca de 'dimitirse'

O uso normal deste verbo en todas as linguas románicas é como pronominal, o cal torna normal que tamén en galego se use así, á diferenza do español que o usa sen clítico. De facto, o seu uso sen o clítico é outro caso de castelanismo:
  • O rexedor ten de se dimitir despois do escándalo
  • O goberno enteiro dimitiuse onte á noite
  • Espero que se dimitan antes de acabar o día



domingo, 30 de agosto de 2015

Nexos casteláns a evitar

Úsanse en galego, mesmo na norma oficial, unha serie de nexos que ligan frases ou períodos que están directamente tomados do castelán e que son de todo incorrectos en galego. Estes son os máis comúns, xunto coas formas enxebres que se poden usar en galego:
  1. *Desde logo: certamente, de certo, sen dúbida
  2. *En canto: así que, da que
  3. *En canto a: canto a, a respecto de
  4. *Por suposto: serve o dito para desde logo máis acima, tamén claro.

Eis algúns exemplos construídos con eles:
  1. Este rapaz sabe, de certo/ certamente/ sen dúbida, de que está a falar.
  2. Así que/ da que chegues, chámame.
  3. Canto ás verbas para este ano, houbo un corte no orzamento ben importante.
  4. Claro/ certamente, non haberá máis discusións sobre ese asunto

Cómpre ter presente que encanto é tamén un adverbio (portugués enquanto) idéntico a mentres:
  • Ficaron calados mentres/ encanto estiveron aquí. 



mércores, 26 de agosto de 2015

Acerca de 'continuar' e 'seguir'

Estes dous verbos tenden a ser empregados case igual en galego pola influencia do español, mas teñen valores diferentes.

Seguir úsase para se referir aos pasos, ao rastro, en definitiva, ir por tras de algo ou alguén.
  • Seguimos as súas pegadas por toda a cidade
  • Sigo a súa carreira cinematográfica con ben de interese.

Continuar indica a non a interrupción de algo, a continuación. Moitas veces é substituíbel por proseguir.
  • Continuou a correr despois de recibir un golpe na cabeza durante a carreira.
  • Continuaremos coas aulas despois da pausa.

A perífrase *seguir a non é correcta en galego, está influída polo español; a única forma correcta é continuar a:
  • Se continuades a falar así, vanvos botar da sala.
  • Co teu permiso, continúo a ler.


mércores, 7 de xaneiro de 2015

'Ter falado'

Existe en galego unha perífrase que indica hábitos, construída con ter + participio, mas a dita estrutura non se usa en todos os tempos, só en presente e pretérito de indicativo:
  • Teño ido con el a esa finca moitos anos (ese hábito aínda pode continuar no tempo)
  • Eles tiñan ido a esa finca moitos anos (ese hábito xa non está en vigor)
Non se debe confundir esta perífrase cos tempos compostos con ter, que en galego se usan co resto de tempos verbais;
  • Se o tivese visto antes, teríao comprado
  • Para teres estado un ano na cadea, tes moi boa fachenda


martes, 22 de abril de 2014

Colocación dos posesivos

A colocación dos posesivos cando son usados atributivamente dentro dun SN é moi variábel en galego.

Como é ben sabido, o galego require dun determinante (por norma artigo definido, mais tamén pode ser o indefinido e até un demostrativo) que o preceda. Nisto, funciona como outras linguas como o italiano:
  • Co artigo definido: o meu amigo
  • Co artigo indefinido: un meu amigo
  • Co demostrativo: ese meu amigo


O determinante é xeralmente omitido cando se trata dos nomes de parentesco directo:
  • Meu pai
  • Túa nai / mai

Á diferenza do portugués, pode manter o posesivo prenominal nos tres casos, mais tamén, neses tres mesmos casos, pode colocar o posesivo tras o nome:
  • O amigo meu
  • Un amigo meu
  • Ese amigo meu


A diferenza entre os primeiros e os segundos é estilística nos exemplos con artigo indefinido e posesivo, mentres que no primeiro caso estamos ante unha forma non marcada (o meu amigo) e outra marcada (o amigo meu), cun valor algo enfático, aínda que non é excesivamente clara esta distinción, se ben, a primeira forma é moito máis frecuente que a segunda (de aí que digamos que se poida considerar lixeiramente marcada). De facto, o propio español utilizaría a segunda cunha marca moito máis relevante:
  • [-marcado]: su amigo
  • [+marcado]: el amigo suyo

No entanto,  forma prenominal é preferíbel cando hai máis elementos que acompañan o nome:
  • O meu auto italiano
  • O auto meu italiano (sería aceptábel, mais cun valor contrastivo: o auto meu que é italiano, porque teño outro(s) que non o é/son).

A forma posesiva del(a), usada para evitar confusións, é porén sempre posnominal.




'Del(a)'

A contracción de de cos pronomes el, ela, eles, ela ten algúns valores especiais que analizaremos a seguir.

En primeiro lugar, trátase da mera contracción:
  • Non sei nada del(a) desde hai meses.
  • Deles non che quero nada.

En segundo lugar, ten valor de posesivo sempre posnominal. Imos, xa que logo, ocuparnos do segundo valor, o de posesivo, visto que ten un valor especial.

Dunha banda, non debe ser confundido con de seu.

Doutra banda, equivale a seu, súa cando este posesivo fai referencia á terceira persoa, non á persoa de cortesía (vostede). Por tanto, na maioría dos casos, son intercambiábeis:
  • A súa casa = a casa súa = a casa del(a).

Como posesivo, del(a) é sempre posnominal, mais pode funcionar tanto atributiva canto predicativamente:
  • Esa casa é súa /del(a)
  • Esa é a casa del(a)



'De seu'

Unha das formas máis interesantes do galego é o uso de formas analíticas de posesivo posnominal introducidas coa preposición de e mais o posesivo en masculino singular invariábel. Trátase dunha forma enfática cuxo valor equivale a "propio".

O paradigma é así:

       1PS:    de meu
       2PS:    de teu
       3PS:    de seu
       1PP:    de noso
       2PP:    de voso
       3PP:    de seu

Estas estruturas úsanse tanto atributivas canto predicativas.
  • É unha manía de seu (= "é unha manía moi propia del /dela)
  • A idea foi de seu (que é moito máis enfática que: a idea foi súa, onde até se pode exprimir a admiración ou a estrañeza do falante pola idea en cuestión)

Non se debe confundir de seu con del/dela. O primeiro, como diciamos, ten un valor marcado do que carece o segundo:
  • Esa casa é de seu (a propiedade da casa é exclusiva do posuidor e iso remárcase)
  • Esa casa é del(a) (sen valor enfático, substituíbel por: Esa casa é súa)




luns, 17 de febreiro de 2014

Estruturas negativas

Para negar, o galego utiliza o adverbio non. Ora ben, hai dous tipos de non, con usos diferentes.

Para negar unha oración completa, úsase un non tónico:
  •      A: Queres xogar unha partidiña de cartas connosco?
  •      B: Non, graciñas

En troques, cando se trata de negar o verbo, úsase un negador, non átono, que pode chegar a soar [nuη]. Tal adverbio negativo sempre acompaña o verbo conxugado:
  •        Non constrúo cabanas
  •        Non podo construír cabanas
  •        Non teño feito unha cabana

Caso houbese dous verbos non conxugados, o negador acompaña o primeiro:
  •      É mellor non ter ido

Certamente tamén se poden combinar ambos os non:
  •      A: Queres vir esta tarde ao cinema?
  •      B: ‘Non, non ‘podo ‘hoxe.


O galego utiliza elementos adverbios e determinantes negativos en estruturas negativas tal que:
  •       Non vin ningún coello por aí fóra (e non *non vin algún coello...)
  •       Non fales con ninguén (e non *non fales con alguén)
  •     Eu non o sei tampouco (obsérvese que o portugués contemporáneo neste caso usa também não: eu também não o sei)

Ora ben, o galego si coñece a dupla negación. Esta é opcional, á diferenza do español e do portugués que a evitan. Con todo, cómpre sinalar que a dupla negación é só posíbel en construcións enfáticas. Obsérvese como mudan o español e o portugués:
  •      ES: No lo sabe nadie  à *Nadie no / nadie lo sabe  (e non: *nadie no lo sabe)
  •      PT: Não o sabe ninguém à *Ninguém  não / ninguém o sabe
  •      GL: Non o sabe ninguén à Ninguén non / ninguén o sabe.

Iso permite atopar oracións galegas correctas como: 
  • Ninguén non me contou nada
  • Eu tampouco non o sei


Porén, xa non é correcto:
  •       *Nada non me dixo

Porén, nos casos galegos anteriores, o uso do negador non é facultativo. Pódese eliminar.

Á diferenza do español, o galego non pode usar o indefinido algún en oracións negativas:

  •        GL: Non ten *amigo algún / amigo ningún nesta cidade
  •        ES: No tiene amigo alguno / amigo ninguno en esta ciudad
  •        PT: Não tem qualquer amigo / amigo nenhum nesta cidade