xoves, 5 de novembro de 2020

Conectores

 Os conectores son elementos que permiten relacionar parágrafos entre si e teñen distintos valores semánticos.

Eis os principais:

1. Comparativos: céntranse nalgún xénero de semellanza:

Do mesmo modo|xeito, da mesma maneira; igualmente; analogamente; paralelamente; ao mesmo tempo; asemade; tamén.

2. Aditivos: adicionan novos conceptos ou ideas.

E; ademais; tamén; alén d(iso); aínda máis; por riba; por máis; inclusive; até.

3. Opositivas: ideas contrastadas

A pesar de (todo); aínda así; mesmo así; aínda así; ora ben; de calquera maneira|forma|xeito; mais; pero; porén; todavía (en portugués); non obstante; en certo modo; por outro lado; doutra banda; se ben; até (un) certo punto; outramente; pola contra; á diferenza de.

4. Causativos-consecutivos: expresión de causa ou consecuencia.

Entón; daquela; en consecuencia; consecuentemente; xa que logo; por tanto; por iso; por ese motivo; por esa razón; por tanto; daquela; porque; pois (que).

5. Reiterativos, explecativos ou enfáticos:

Certamente*; vale a pena subliñar; convén incidir|insistir; convén|cómpre non esquecer; convén| cómpre ter presente; convén|cómpre salientar; sobre todo; principalmente; especialmente; convén|cómpre asinalar; 

6. Exemplificadores: para ilustrar ideas ou conceptos expresados anteriormente.

Por exemplo; así; proba diso; noutras palabras; dito doutro xeito|doutra maneira; 

7. Iniciais:

Para comezar(mos); en primeiro lugar; primeiro; inicialmente.

8. Disgresional:

A propósito**; convén|cómpre distinguir.

9. Temporais:

Despois; logo; a seguir; tal e como xa foi dito; como xa se indicou.

10. Feche do discurso

Por último; en definitiva; en suma; finalmente; en resumo; para concluír(mos); 

______________________________________________________ 

* Nesta sección é incorrecto *por suposto, que é castelanismo

**Nesta sección non entra *por certo, que é castelanismo.

venres, 30 de outubro de 2020

Cláusulas relativas

As cláusulas relativas en galego son formadas como no resto de linguas románicas. 

Consiste na inserción dunha cláusula dentro doutra por medio dun relator.

Exemplo:

  • Xoán tivo un fillo. O fillo de Xoán é louro

Nas dúas cláusulas, o elemento común é fillo. A cláusula relativa fai referencia a el grazas a un relator:

  • Xoán tivo un fillo que é louro

Desta maneira, que ten como referente fillo.

Mais nin sempre existe un referente, ou este é fóra, ou até é extralingüístico:

  • Quen non traballa non gaña cartos
  • O que dis non fai sentido ningún

As cláusulas relativas sen referente poden cumprir todas as funcións sintácticas:

1. Suxeito

  • [Quen gañou o campionato] venceu limpamente
2. Obxectos
  • Botaron ao lixo todo [o que sobrou]
  • Referíame [ao que me aconteceu]
  • O can ladraba [aos que pasaban preto da casa]
3. Adxunto
  • Esta xente é moi probre, ergueu a casa [onde puido]

Os relatores son de natureza pronominal e, por súa vez, á diferenza dos complementadores, teñen unha función sintáctica a respecto do verbo da cláusula dependente.

Obsérvese:

  1. Complementador: Espero que desfrutes moito || dixo que estaba doente
  2. Relator: Estrangallou un aparello que custaba moito diñeiro
Daquela, os relatores poden cumprir todas as funcións sintácticas que emanan do predicado:

1. Suxeito

  • O rapaz que mercou a casa chámase Pedro

2. Obxecto directo

  • A casa que mercamos saíu moi barata



3. Obxecto indirecto

  • A muller a quen deron á má noticia é a miña veciña


4. Obxecto oblicuo

  • O billete [con que pro pagaches cun billete] era falso

5. Adxunto

  • A casa [onde PRO rodaron o filme nunha casa] era toda dixital

Para o uso de onde, véxase aquí.

Doutra parte, as cláusulas relativas, segundo criterios semánticos, son de dous tipos: especificativas e explicativas.

Obsérvese a diferenza entre estes dous exemplos e tamén os signos de puntuación (vírgulas):

  • Os rapaces que están doentes non poden acudir hoxe á escola >> reférese só aos rapaces donetes, non a todos.
  • Os rapaces, que están doentes, non poden acudir hoxe á escola >> non especifica, só esclarece.
Ademais, no primeiro caso, cabe a posibilidade de usar indicativo ou conxuntivo:
  • Os rapaces que están doentes non poden acudir hoxe á escola >> o falante sabe que hai rapaces doentes.
  • Os rapaces que estean | estiveren doentes non poden acudir hoxe á escola >> o falante sospeita que hai rapaces doentes, mais non ten certeza absoluta. A forma en futuro de conxuntivo é só propia dun galego moi formal, non se dá no galego común, que prefire a forma con presente de conxuntivo.
Canto aos relatores:
Todos estes relatores tamén son interrogativos.

Canto a quen, é invariábel, aínda que se refira ao plural:
  • Os rapaces a quen deches as boas vindas veñen de moi lonxe?
Cómpre ter en conta unha gralla moi común, por influencia do castelán, mais que practicamente ningunha gramática se fai eco: as construcións de relativo non acostuman ter artigo cando van antecedidas de preposición:
  • A casa en que vivo e non *A casa na que vivo.
  • As persoas de que che estou a falar e non *As persoas das que che estou a falar.
  • A estrada por que viaxamos e non *A estrada pola que viaxamos.

mércores, 6 de novembro de 2019

Estrutura informativa: Tema e rema

En calquera enunciado hai dous elementos coñecidos coma tema e rema.

O tema é aquilo se dá por sabido e que relaciona un enunciado co coñecemento previo que se poida ter, encanto o rema é a parte nova.

Daquela, a estrutura normal de calquera enunciado posúe unha dupla estrutura informativa (pragmática) e sintáctica:
  
T
R
S
V
O
Os nenos
crebaron
os vidros da xanela


Un procedemento para o obxecto (ou adxunto) non ser automaticamente o rema é a topicalización



Topicalización

A topicalización é un procedemento sintáctico-pragmático polo cal unha parte da cláusula (moi frecuentemente o obxecto, mais tamén o adxunto) é desprazada para o inicio da frase para que na estrutura Tema+Rema, para que o rema non sexa o obxecto.

Nunha estrutura normal en galego, o máis frecuente é a orde: S V O (suxeito, verbo e obxecto).

Nese caso, a estrutura informativa superposta á sintáctica é:

T
R
S
V
O

Porén, cando o rema non é O, é frecuente topicalizar para que o rema sexa S:

T
R
O
V
S

Á hora de topicalizar, hai un movemento do elemento topicalizado para o inicio da cláusula. 

Cando se trata dun O que é SD (sintagma determinante) é obrigatorio en galego (ben como en moitas outras linguas románicas) a presenza do clítico correspondente:
  • Os ovos compreinos < Comprei os ovos.
  • Os ovos, compráchelos? < Compraches os ovos?

A topicalización produce dous tipos de estruturas que quebran a orde habitual SVO para a converter en OSV ou ben OVS.

A topicalización require, daquela, un movemento do OBJ (obxecto) para a posición inicial TOP (tópico). En galego, como na inmensa maioría das linguas románicas, este movemento envolve, ademais, un pleonasmo coa presenza do clítico, que se torna mandatario.

O pleonasmo prodúcese cando o obxecto topicalizado é un SD en galego. Así, unha estrutura non marcada SVO:

Pódese converter en OSV, co PRED estendido en PRED+

Ora ben, a estrutura OVS envolve tamén o movemento do PRED para unha posición superior: AUX:

En galego, porén, non hai pleonasmo cando o OBJ é simplemente un SN e non un SD:

A ausencia do clítico represéntase con AUX en vez de con AUX+.

En troques, en catalán (ben como italiano ou francés) si existe un clítico (en) para este tipo de construcións:

 

Ademais, acontece que cando se trata dun sintagma cuantificador (SQ), é capaz mover só a parte nominal do OBJ para a posición do tópico:

 


luns, 4 de novembro de 2019

Acerca de 'responder' e 'contestar'

Outra influencia castelá sobre o galego é o uso indistinto dos verbos responder e contestar, que son tomados como sinónimos, cando na realidade non o son.

Responder é un verbo moi neutro, que significa, simplemente, fornecer información a unha pregunta formulada. De aí, o seu substantivo é resposta.
  • O concursante respondeu todas as preguntas sen hesitar
  • Pregunteille como estaba, mas non me respondeu.
Pola contra, contestar non é un verbo neutro, porque non se trata simplemente de dar resposta, implica oposición, a miúdo confrontación e até en ocasións unha má resposta, co fin de contrariar; por iso, ás veces está perto do significado de retrucar:
  • Os partidos da oposición contestaron as medidas do goberno
  • A min non me contestes, que sou teu pai


Acerca de 'adherir'

Por influencia do castelán, o verbo adherir é usado como *adherirse. Este verbo nunca é pronominal en galego, como tampouco o é na maioría das linguas románicas. Eis varios exemplos do seu uso:
  • Os cidadáns adheriron masivamente á proposta de renovación
  • Eu xa adherín á vosa causa vai tempo
  • A goma de mascar adheriu á sola do zapato e non hai xeito de a quitar


Contraccións de clíticos

Os clíticos contraen cando a forma de acusativo se encontra coa forma de dativo, de tal xeito que o dativo vén primeiro.

Eis a lista completa de contraccións dos clíticos:


o
a
os
as
me
mo
ma
mos
mas
te




che
cho
cha
chos
chas
se




lle
llo
lla
llos
llas
nos
nolo
nola
nolos
nolas
vos
volo
vola
vol (os
volas
lles
llelo
llela
llelos
llelas

Non hai contracción con te por se tratar dun clítico de acusativo, como o. Porén, si é a forma normal en portugués, visto que non se distingue entre te e che.
  • PT: Já to disse = GL Xa cho dixen
Tampouco hai contracción con se cando o reflexivo é dativo:
  • Xoana lavouse esta mañá (acusativo, cf. español: se lavó)
  • Xoana lavou a cara esta mañá (dativo, cf. español: se lavó la cara)
Obsérvese que hai diferenza entre lle e lles á hora de contraer (en portugués hai unha única forma baseada en lhe).
  • Os caramelos deillos ao teu irmán
  • Os caramelos déillelos aos teus irmáns.